Geschikt voor het leven of niet?

Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) presenteerde onlangs het rapport ‘De toekomst tegemoet’. In deze toekomstverkenning schetst het SCP een beeld van de Nederlandse samenleving in 2050. Dat beeld is opwindend en beangstigend tegelijk. In de maalstroom van verandering zou onze samenleving zomaar een strijdperk kunnen worden met échte winnaars en vooral ook échte verliezers, een grote groep achterblijvers. Die ontwikkeling tekent zich nu al af.

Decennialang is Nederland pragmatisch en toekomstgericht bestuurd. Economisch voordeel op macroniveau was belangrijker dan de kleinere groepen mensen die de prijs voor verandering betaalden, bijvoorbeeld met het verlies van hun baan. Het vangnet van sociale zekerheid werd versoberd om het economisch houdbaar te maken. Elke stap is perfect te verdedigen. Het heeft echter een ontvlambare cocktail van onzekerheden opgeleverd en het vertrouwen in de technocratische politiek is omgeslagen in weerzin.

De nieuwe ‘volkspolitiek’

Die weerzin wordt vertolkt door de nieuwe ‘volkspolitiek’. Gevoed door ‘de stem van het volk’ grijpt die terug op het verleden van de meer overzichtelijke en veilige wereld en verzet zich tegen ‘de elite’ die dat allemaal kapot maakt. De reactie van gevestigde partijen is ongemakkelijk. Ook zij voelen steeds vaker de noodzaak om kritisch te zijn over ‘het falen van de politieke elite’, dus hun eigen prestaties van de afgelopen tijd. Politici zeggen nu dat ze alle begrip hebben voor de boze burgers en hun zorgen. Dat wordt geïllustreerd met ‘ik sprak onlangs de gewone man op straat’-verhalen. Maar echt nieuwe toekomstvisies geven ze niet.

Afgaande op het SCP-rapport, is toekomstvisie wel wat we nodig hebben. De sociaaleconomische ongelijkheid blijft groeien. Jongeren van mijn generatie kijken aan tegen economische achterstand en grote onzekerheid. Aan het begin van deze eeuw kon 45 procent van de jongeren zelf zijn broek ophouden, nu is dat nog maar een kwart. Maar geld is niet alles, buiten de samenleving komen te staan is veel erger. Ouderen van nu hebben het in dat opzicht zwaarder: zij haken steeds meer af bij de snelle, grote en ongrijpbare maatschappelijke ontwikkelingen. Zo worden ze geïsoleerde achterblijvers in onze samenleving

Teruggaan naar het verleden is geen oplossing. Ons land afsluiten voor het veranderen van de wereld is namelijk onmogelijk. Het gaat dus niet om de keuze voor of tegen verandering. Het enige wat we in de hand hebben, is hoe we ermee omgaan en hoe we het maatschappelijk draaglijk maken. Daar moeten we snel mee beginnen, want de volgende groep achterblijvers staat al klaar.

De onderbuik

Volgens het SCP is in 2050 zelfredzaamheid een absolute voorwaarde om te overleven. Je lot zal bijna geheel afhangen van je talenten en vaardigheden. De huidige hoofdscheidslijn tussen haves en havenots zal veranderen in een scheidslijn tussen cans en cannots. Meegaan in veranderingen is een vonnis: je bent geschikt of ongeschikt voor de maatschappij, voor het leven.

De kloof tussen mensen kan daarmee voor het eerst onoverbrugbaar worden.Waar havenots nog kunnen worden gezien als slachtoffers van oplosbare onrechtvaardige kansengelijkheid, is voor cannots straks maar één oordeel mogelijk: je bent gewoon minder. Het is dan ook geen gekke gedachte dat de huidige mondiale volksrevolte voortkomt uit de ‘onderbuik’, namelijk de intuïtie waarmee mensen voorvoelen dat ze worden afgedankt.

Extremen

Als samenleving hebben we de neiging om als een jojo uitersten te eisen van onze politici. Na decennia van extreem vooruitgangsdenken, kiezen we nu voor radicaal populisme. Daarna zullen we waarschijnlijk terugkaatsen naar extreem vooruitgangsdenken.

Maar waarom steeds weer dit soort kuddegedrag? “Wie met de tijdgeest trouwt, zal snel een weduwnaar zijn”, schreef de filosoof Kierkegaard. De vraag is of we steeds weer weduwnaar willen worden of die tijdgeest eens durven los te laten. Er is namelijk een stabiele liefde waarvoor we kunnen kiezen, met drie belangrijke eigenschappen: trouw aan onze basiswaarden, geïnspireerd door ons verleden en nieuwsgierig naar onze toekomst. Alleen daarmee kunnen we ons lot in eigen hand nemen en zorgen dat er straks geen achterblijvers zijn.

Note: dit artikel werd gepubliceerd in dagblad Trouw op 21-01-2017